Salih Saim Unar 1284/1867’de İstanbul’da Gümüşsuyu’nda doğdu ve 21 Kasım 1965’te İstanbul’da, Üsküdar’daki evinde öldü. İlk tahsilini anne ve babasından aldı. Peşinden Tophane Feyziye Mektebini bitirdi. Arapçayı babasından ve Nusretiye Camiinde “ulûm-ı Arabiyye” tedris eden Huzûr-ı Hümâyûn mukarrirlerinden Kazasker Tophaneli Hoca Hâşim Efendi’den öğrendi; Abdülmecid Şirvânî’den Farsça dersleri aldı. Meslek hayatına 16 yaşında iken Tophâne-i Âmire Rûznamçe Kaleminde başlayan Salih Saim Unar, bu kurum 1908’de ilga edildikten sonra İmâlât-ı Harbiye Müdîriyet-i Umûmiyesi adını alan Tophâne Harbiye Nezâreti Müşîriyetinden 2 Aralık 1339/1923’te emekli olmuştur. Emekli olduktan sonra 1927’ye kadar Tefeyyüz Kitaphanesi müdürlüğü yapmış, rahatsızlığı sebebiyle ömrünün son yıllarını evinde geçirmiştir. Müellifin eserleri daha çok edebî bir dille yazılmış terâcim-i ahvâl türü çalışmalardır. Bu terâcim-i ahvâller ise çoğunlukla tasavvuf büyüklerini konu alır:

1. Terâcim-i Ahvâl-i Evliyâ, 1307/1890.

2. İmâm-ı A’zam ve Eimme-i Selâse, 1314/1897 ve 1317/1900.

3. Hüccetü’l-İslâm İmâm Gazâlî, 1315/1898.

4. Bâyezîd-i Bistâmî, 1315/1898.

5. Muhyiddâin-i Arabî ve Sâir Bazı Efâhim-i İslâmiyye, 1315/1898.

6. Emîr Buhârî, 1315/1898.

7. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî ve Şemseddîn-i Tebrîzî, 1317/1900.

8. Muhadderât-ı Evliyâ, 1317/ 1900.

     Bu eserlerde tek bir sûfînin adı başlığa çıkartılmışsa da içinde kısa kısa  birçok sûfîden söz edilmiştir. Salih Sâim, ilk başta tercüme-i hâlini verdiği sûfînin adını kitap ismi olarak belirlemiştir. Bu sebeple söz konusu eserlerde bütünüyle başlıkta adı geçen sûfînin tercüme-i hâli verilmez.

     Tasavvufî terâcim-i ahvâle dair eserlerinin dışında “hikem” tarzı edebî eserler de kaleme alan Salih Saim, bu tür eserlerinde aforizma tarzı edebî seçmelere ve ahlâkî-tasavvufî hikmetlere yer vermiştir. Müellifin ayrıca mektuplarını ihtiva eden bir eseri daha vardır:

1. Cümel-i Hikemiyye, 1306/1889.

2. Altın Küpe ve Mecmûa-i Nesâyih, 1308/1890.

3. Mahfûzât-ı Edebiyye, 1318/1901.

4. Ana Baba Nasîhatleri, 1307/1890.

5. Mürâselât, 1306/1889.

    Salih Sâim, hâtıralarını da kaleme almıştır. Hâtırat özelliği taşıyan Üsküdar – Şaşı Hâfız ve Mâruf Nüktedanlar (1941) adlı eseri, müellifin Harf İnkılâbından sonra basılan tek kitabıdır. Daha önce saydığımız eserleri bütünüyle eski harflerle basılmıştır. Basılmamış Hâtıralar’ı ise Cemal Kutay arşivinde kalmıştır. Üsküdar adlı eseri müellifin Üsküdar’daki tasavvufî çevresinin tespitinde bazı ipuçları sunmaktadır.

     Arşiv belgelerinde “Üsküdar’da Vâlide-Atik Câmii Şerîfi karşısında” oturduğu kayıtlı olan Salih Saim Unar’ın Tarih Konuşuyor dergisinde tam adresi “Üsküdar, Atik Valde, No. 56” biçiminde belirtilmiştir.

     Evi sürekli ziyaretçilerle dolup taşan Salih Sâim’in geniş bir edebî-tasavvufî çevreye sahip olduğu anlaşılmaktadır. Dönemin edebiyatçıları Cuma günleri onun evinde bir araya gelir, bu toplantılar âdeta bir “edebî encümen” mahiyeti arzeder, herkes yazdıklarını okur ve mecliste bulunanlar değerlendirme ve tenkitlerini serdederlerdi. Ayrıca Tefeyyüz Kitaphanesi Müdürlüğü yaptığı dönemde bu yayınevinin Babıali yokuşuna bakan idarehanesindeki odası da “bir ilmî mahfel” ve “edebî bir akademi” hâline gelmişti. Buraya sadece edebiyatçılar değil dönemin yine edebî yönleri de bulunan tasavvufî simaları da uğramaktaydı. Mithat Sadullah Sander bu durumu şöyle değerlendirmektedir: “Onun cevval zekâsı, güzel ve güler yüzü, mütevazı odasında öyle bir pertev-i câzibedar teşkil etmişti ki, devrin en sayılı erbâb-ı edebi o civara yolları düştükçe bu hücre-i irfana uğramadan geçemezlerdi.”

a) Salih Saim’in Edebî Çevresi

     Salih Saim’le ilgili hatıralarını yayınlayan Mithat Sadullah Sander ile müellifin oğlu şair Ali Rıdvan Unar ve Cemal Kutay’ın verdiği bilgilere göre müellifin edebî çevresinde bulunan şahsiyetler şunlardır:

1. Süleyman Nazif (1870-1927): Tanzimat Edebiyatının ünlü simalarından Süleyman Nazif, Salih Saim’in Tefeyyüz Kitaphanesi müdürlüğü döneminde ziyaretçileri arasında yer almaktadır.

2. Halil Edib Bey (1863-1912): Devrin tanınmış simalarından olan bu zat şairdir. Salih Saim’in edebî çevresinde bulunanlar, her Cuma günü onun evinde buluşmak mümkün olmadığında Halil Edib Bey’in Bakırköy’deki evinde toplanırladı.

3. Üsküdarlı Şair Ahmed Talât (1858-1926): Divan’ı 1937 yangınında yanan şair Üsküdarlı Talât, Salih Saim’in yakın arkadaşlarındandır. İbrahim Alâettin Gövsa’nın Meşhur Adamlar Ansiklopedisi’ndeki “Üsküdarlı Talât” maddesine Divan’ı yandığı için şiirlerinden örnekler alınamamışken, sık görüşmelerinden dolayı Salih Saim, yangından 23 sene sonra bir sohbetinde bu şairin birçok beytini hafızasından nakledebilmiştir.

4. Tokadîzâde Şekip (1871-1932): Dönemin şairlerindendir.

b) Salih Saim’in Tasavvufî Çevresi

     Salih Saim’in Tefeyyüz Kitaphanesindeki odasına uğrayanlardan bir kısmı devrin tanınmış sûfîleridir. Bu sûfîlerin aynı zamanda edebiyatçı olduklarını da kaydetmek gerekir:

1. Remzi Dede (1872-1944): Son devrin tanınmış Mevlevî şeyhlerinden olan Ahmed Remzî Akyürek, Salih Saim’le Tefeyyüz Kitaphanesi döneminde görüşenlerdendir. O dönemde Remzî Dede Üsküdar Mevlevîhânesinde postnişîndir. Bu zat aynı zamanda şairdir.

2. Tâhirü’l-Mevlevî [Olgun] (1877-1951): Devrin diğer ünlü Mevlevîlerinden biri olan Tâhirü’l-Mevlevî, aynı zamanda Eski Türk Edebiyatı alanının uzmanlarındandır. O da Tefeyyüz Kitaphanesinin müdavimleri arasında yer almaktadır.

     Görüldüğü üzere Salih Saim’in çevresindeki tasavvufî şahsiyetler hep Mevlevîdir. Tasavvufî tercüme-i hâl kitapları kaleme almış bulunan ve edebî seçmelere yer verdiği eserlerinde hep tasavvufî ahlâkı öne çıkaran Salih Saim’in bu durumda Mevlevî olabileceği akla gelirse de ulaşabildiğimiz kaynaklar tasavvufî yönü hakkında hiçbir bilgi vermediği için bu hususta kesin bir şey söylemek mümkün değildir. Yalnız sûfîlerin tercüme-i hâllerini anlattığı eserlerinden birinin Mevlânâ ve Şems-i Tebrîzî’yi konu alması ve bu eserin diğerlerinden farklı olarak bütünüyle Mevlânâ’ya ayrılmış olması, bu kanaati doğrulayacak bir ipucu sayılabilir. Daha önce de belirttiğimiz gibi Salih Saim’in terâcim-i ahvâl türü eserleri bir sûfînin adını taşımaktaysa da içlerinde sadece o sûfîden değil daha birçok sûfîden kısa çizgilerle söz edilmektedir. Bu durumda Salih Saim’in Mevlânâ’ya özel bir ilgi gösterdiği düşünülebilir. Yalnız, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî ve Şems-i Tebrîzî adlı bu eserinin Mukaddimesinden ve ikinci baskısında yer alan Kolağası Ali Rızâ Efendi adlı bir dostunun yazdığı takrizden bu konuda herhangi bir ipucu yakalayabilmek mümkün değildir.

     Üsküdar’da yaşayan, tasavvuf çevreleriyle irtibatı bulunan ve tasavvufî terâcim-i ahvâl kitapları yazan bir müellifin Üsküdar’a dair yazılan son hatırat kitaplarına adının geçmediğini belirtmeliyiz.

Sonuçta Salih Saim, o dönemlerde birbirinden farklı birçok tasavvufî çevreyi içinde barındıran Üsküdar’da yaşamış ve bu semtin tasavvufî havasını solumuş bir şahsiyettir. Dolayısıyla eserlerinin çoğunlukla sûfîleri konu alan çalışmalar olması, hem Üsküdar’ın bu mânevî havasından, hem de müellifin bir tasavvuf okuluna mensup olmasından kaynaklanıyor olabilir.

3. Salih Saim Unar’ın Üsküdar Sevgisi

    Müellif, Üsküdar / Şaşı Hâfız ve Mâruf Nüktedanlar adlı eserine yazdığı girişte Üsküdar’a olan bağlılığını ve sevgisini uzun uzun dile getirmektedir. Sadece Üsküdar kelimesini bile latif, gönül okşayan ve kibar bir isim olarak niteleyen Salih Saim, Üsküdar’la irtibatını da şu cümlelerle açıklar:

    “Doğma büyüme Kabataş-Gümüşsuyulu olduğum hâlde, kader, beni senelerden sonra, Üsküdar’a sevketti. Ve (1310) Rumî senesinde burada teehhül ettim ki, 45-50 senelik ikametim, bugün beni herhalde Üsküdar’ın yerlilerinden telâkki ettirebilir.”

     “İstanbul’un bu gözbebeği beldesinin aslında ne kadar mahviyetkâr ise o kadar da kıymetli ve cazibeli, dikkat çekici” olduğunu söyleyen Salih Saim, Üsküdar’a olan hayranlığını şöyle dile getirmektedir:

     “Hakikat, herkes, hemen bütün İstanbul halkı, -umum ve husus ifade eden tatlı bir ifade ile- Üsküdar’a bayılır…

Her gün, oraya binlerce ve on binlerce yolcu çıkaran Şirket vapurları bile, elinden gelse, bu mübarek şehri her def’a-i rüyet ve ziyaretinde bayrakla, düdükle selâmlamak ister.

     Üsküdarımızda, zikre şayan neler ve neler vardır. Bir kerre ve evvel-i emirde Mihrümahların, Gülnuşların, Kösemlerin ve hemen hepsinin sevgili ve mübarek anneleri olan Atîk Nurbânûların ve muhteşem Selimiye’nin çifte ve tek minareli selâtin camileri, o canım abidât-ı mübareke hürmetle, takdisle celb-i enzar eder.

     Acaba diyorum, eski bir şair-i hassas, şu cân-istinâs beytini Üsküdar’ın maneviyetine hitap ederek mi söylemiş?

Misâl-i Kâbe, eyâ nûr-i dîde-i uşşâk;

Gören cemâlini müştâk, görmeyen müştâk.

Evet, Üsküdar, âşıklara bir kıblegâh, müştâklara bir Kâbetullahtır.

     Cenab-ı Hak, bu dünya cennetini, İstanbul’un bu yegâne ziyneti, bu Türk belde-i mümtaz ü şerefmedârını diğer kardeşleriyle, kardeş memleketleriyle beraber, bizlere medar-ı fahr ü imtiyaz ve masûn-i âfat ü âraz buyursun…” 

     Üsküdar’da yaşamış ve etrafında edebî-tasavvufî bir çevre oluşturmuş son dönem şahsiyetlerinden biri de İmamzâde Salih Saim Unar’dır.

Unar’ın bir bütünün parçaları durumundaki tasavvufî terâcim-i ahvâle dair eserleri yanında hikem tarzı edebî eserleri de bulunmaktadır. Bu eserlerinde ünlü sûfîlerin hayatlarından kısa çizgilerle ve edebî cümlelerle söz etmektedir. Eserlerinin Üsküdar’la ilgili bir ufak hatırat olanı hariç hepsi 1889-1900 tarihleri arasında basılmıştır. Üsküdar / Şaı Hâfız ve Mâruf Nüktedanlar ise 1941’de Cumhuriyet döneminde basılmıştır.

     Salih Saim’in edebî çevresinde Süleyman Nazif, Hakkı Süha Gezgin, Tokadîzâde Şekip, F. Hulusi Demirelli, Üsküdarlı Talât, Ali Şefik; tasavvufî çevresinde ise Ahmed Remzî Akyürek, Tâhirü’l-Mevlevî, Celâleddîn Efendi, Şaşı Hâfız gibi şahsiyetler yer almıştır. Evi ve Tefeyyüz Kitaphanesindeki odası edebî bir mahfil durumundaydı.

Çevresinde bulunan çağdaşı sûfîlerin hep Mevlevî olması, Mevlânâ ve Şems-i Tebrîzî ile ilgili eserinin diğer terâcim tarzı eserlerinden farklı olarak sadece bu sûfîleri konu alması gibi sebeplerle, devrinin Mevlevî çevreleriyle irtibatlı olduğunu düşündüğümüz Salih Saim’in tasavvufî yönü hakkında kesin bir bilgiye rastlamak mümkün olmamıştır.

     Üsküdar sevgisini son eserinde içtenlikli bir dille yansıtan Salih Saim, Üsküdar’ın tanınması ve eserlerinin yeni baskılarının yapılması gereken simalarındandır.